Tháng 7, nắng trải rát trên vùng cát trắng phía nam Đà Nẵng.

Trong ngôi nhà thờ giữa khối phố Cẩm Sa, phường Điện Bàn Đông, ông Nguyễn Văn Phước, 68 tuổi, thay bình hoa mới lên bàn thờ rồi chậm rãi lau những tấm bằng Tổ quốc ghi công đã ngả màu theo năm tháng.

Ngày 27/7, con cháu đi làm ăn xa sẽ trở về, các nhà thờ tộc lại sáng đèn, khói hương lan qua từng con ngõ.

Mỗi năm, làng có một ngày giỗ - không phải cho 1 người mà cho hàng trăm người đã ngã xuống.

Làng của những anh hùng

Là một làng chài nhỏ ven biển, Cẩm Sa có 503 liệt sĩ, 111 Mẹ Việt Nam anh hùng và là quê hương của 5 vị tướng. Riêng gia đình ông Phước có 14 liệt sĩ và 4 Mẹ Việt Nam Anh hùng.

“Nội tôi, má tôi, cô ruột và thím tôi đều là Mẹ Việt Nam Anh hùng. Ba anh ruột của tôi, một người sau này trở thành trung tướng, hai người đã hy sinh. Nhưng ở làng này, những gia đình chịu mất mát như vậy cũng không phải chuyện hiếm”, ông kể.

Ông Phước sửa soạn bàn thờ, chuẩn bị cho ngày giỗ chung 27/7 để tưởng nhớ những người thân đã hy sinh

Trong chiến tranh, Cẩm Sa nằm giữa vùng giao tranh ác liệt. Ban ngày, người dân ra đồng; đêm xuống, nhiều người làm giao liên, du kích, đào hầm, nuôi giấu cán bộ. Những năm 1967-1968, làng liên tiếp bị càn quét, đốt phá rồi lại được dựng lên từ đổ nát.

Nhiều vị tướng trưởng thành từ vùng đất này, trong đó có Thiếu tướng Phạm Bân, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân; Trung tướng Nguyễn Văn Thảng, nguyên Chính ủy Quân khu 5, cũng là anh ruột ông Phước.

"Làng tôi, đi đâu cũng gặp người từng mất mát do chiến tranh. Gặp ai cũng có thể là con cháu của liệt sĩ. Ở đây, 'ra ngõ là gặp anh hùng' - nói nghe như đùa nhưng lại là sự thật", ông Phước nói.

Những tấm bằng, huân chương ghi nhận công lao của người thân được gia đình ông Phước gìn giữ qua nhiều thế hệ

Nhiều người con Cẩm Sa hy sinh ngay trên quê hương, có người nằm lại ở chiến trường xa, không rõ ngày mất. Bởi vậy, ngày 27/7 dần trở thành dịp để các gia đình cùng làm giỗ.

"Nếu giỗ riêng từng người thì có những nhà gần như tháng nào cũng có giỗ. Vì thế, bà con chọn ngày 27/7 để thắp hương, làm mâm cơm, nhớ đến những người đã khuất", ông Phước giải thích.

Trong danh sách liệt sĩ và Mẹ Việt Nam Anh hùng tại Đài tưởng niệm Điện Nam Bắc có hàng trăm người quê làng Cẩm Sa

Dẫn chúng tôi đến Nhà bia tưởng niệm 7 liệt sĩ - dũng sĩ Điện Nam, ông Phước dừng lại rất lâu trước tấm bia ghi lại trận đánh ngày 19/1/1972.

Hôm ấy, một tiểu đoàn địch với xe tăng, pháo binh, trực thăng, canô yểm trợ bất ngờ tràn vào xã. Bị bao vây tứ phía, 7 cán bộ và du kích địa phương đã chiến đấu đến cùng, tiêu diệt 47 tên địch, bắn cháy xe tăng, hạ trực thăng HU1A, rồi hy sinh.

Một trong số đó là liệt sĩ Nguyễn Thảng, anh ruột ông Phước và là em của Trung tướng Nguyễn Văn Thảng.

"Anh ấy nằm lại ngay trên mảnh đất mình sinh ra. Giờ chỉ còn cái tên khắc trên đá", ông Phước nói.

Nhà truyền thống làng Cẩm Sa ghi danh các Mẹ Việt Nam Anh hùng, liệt sĩ và 5 vị tướng quê hương, góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ

Nhà truyền thống làng Cẩm Sa được người dân chung tay xây dựng. Trong gian thờ chính, bia ghi danh các liệt sĩ và Mẹ Việt Nam Anh hùng được đặt trang trọng bên lá cờ Tổ quốc và tượng Bác Hồ.

Phần trên ghi tên các Mẹ Việt Nam Anh hùng, phía dưới là hàng trăm tên liệt sĩ nối tiếp nhau, như một cuốn gia phả đặc biệt của làng.

"Năm nào tấm bia cũng có thêm tên mới. Có người được truy tặng muộn, nhưng không ai bị lãng quên", ông Trần Quốc Dũng (71 tuổi), Trưởng khối phố Cẩm Sa, nói.

Gia đình ông Dũng có 15 liệt sĩ, bà nội là Mẹ Việt Nam Anh hùng; bản thân ông là thương binh hạng 3.

Làng Cẩm Sa được tặng Huân chương Giải phóng hạng Ba

Không ai bị lãng quên

Rời Cẩm Sa, chúng tôi tìm về Thạch Tân, phường Bàn Thạch - ngôi làng nằm trên vùng địa đạo Kỳ Anh. Hệ thống đường hầm dài khoảng 32km, được đào từ năm 1965 đến 1967 để trú ẩn, nuôi giấu cán bộ và phục vụ chiến đấu.

Thạch Tân có 203 liệt sĩ và 59 Mẹ Việt Nam anh hùng.

Trên mặt đất hôm nay là những ngôi nhà yên bình, vườn cây xanh mát. Dưới lòng đất là những đường hầm từng che chở cả làng qua bom đạn.